گیلان فردا، شهلا ابراهیم زاده صلی- بر اساس اطلاعات موجود میزان رشد جمعیت استان گیلان در تمامی دوره‌های سرشماری بسیار پایین‌تر از سطح کل کشور بوده و این تفاوت در سرشماری های آخر رو به افزایش بوده است. بر اساس آخرین سرشماری در سال 1395 میزان رشد جمعیت گیلان در فاصله سال های 90 تا 95، یک سوم میزان رشد جمعیت کشور بوده است.

 به مناسبت روز ملی جمعیت، پژوهشکده گیلانشناسی با همکاری هسته پژوهشی مطالعات جمعیت، «نشست هم اندیشی نخبگانی در بررسی تحولات جمعیتی؛ با عنوان زیست نمای گیلان» را برگزار کرده است. یکی از سخنرانان این نشست هم اندیشی آقای دکتر مجید حسینی نثار، رئیس گروه پژوهشی سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان بود. بخش هایی از مطالب ارایه شده در این نشست که با حضور اساتید، محققان، پژوهشگران، رئیس پژوهشکده گیلانشناسی و مدیرکل خانواده و زنان استانداری گیلان برگزار شد را در ادامه می خوانید.

کاهش توان درونی جمعیت
رئیس گروه پژوهشی سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان با بیان اینکه مطالعات انجام شده در مورد آینده تحولات باروری در ایران، نشان می‌دهد، افراد متولد شده در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ به تدریج از مرحله ازدواج و فرزندآوری عبور می‌کنند، ادامه داد: به اصطلاح توان درونی جمعیت، در حال کم شدن است و انتظار می‌رود نرخ باروری، در کمتر از حد جایگزینی(2.1) تثبیت شود. چنانکه کاهش سریع نرخ باروری از 5.6 فرزند به ازای هر زن به طور متوسط در دهه ۶۰ به 1.6 فرزند به ازای هر زن در سال ۱۴۰۲ در طول تاریخ کشور بی‌سابقه است.

۱۶ میلیون زن متأهل، کمتر از یک میلیون تولد
وی ادامه داد: میانگین سن مادران در اولین فرزندآوری ۲۷.۵ و در پدران ۳۲.۳ سال است. میانگین فاصله زمانی بین ازدواج تا تولد نخستین فرزند نیز به 4.3 سال رسیده که نشان‌دهنده افزایش زمان تصمیم‌گیری زوج‌ها برای فرزندآوری در سال‌های نخست زندگی مشترک است.
این کارشناس مسایل اجتماعی با بیان اینکه در سال ۱۳۶۵، از میان ۱۰ میلیون زن متأهل در سن باروری، حدود ۲ میلیون تولد ثبت شده بود، اظهار کرد: اما اکنون با ۱۶ میلیون زن متأهل، کمتر از یک میلیون تولد سالانه داریم. این کاهش شدید زاد و ولد یک هشدار جدی برای آینده کشور است و نیاز به مداخله هوشمندانه و علمی دارد. بنابراین می‌توان پیش‌بینی کرد که در صورت تداوم تحولات جمعیتی، در سه دهه آینده یک جامعه سالمند داشته باشیم که می‌تواند پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی به دنبال داشته باشد. این موضوع در کشور نیز به عنوان یک مسئله جدی مطرح است و قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت نیز برای مقابله با آن تصویب شده است.

تصویب قانون جوانی جمعیت با هدف افزایش نرخ باروری
وی در بخش دیگری گفت: تصویب قانون جوانی جمعیت که با هدف افزایش نرخ باروری و جمعیت جوان در ایران تصویب شده، با چالش‌ها و انتقاداتی در زمینه اجرا و کارآمدی روبرو است. برخی معتقدند این قانون به اندازه کافی جامع نیست و مشکلات ساختاری در زمینه اجرا و هماهنگی بین نهادهای مرتبط وجود دارد. همچنین، برخی مشوق‌های اقتصادی و حمایت‌های مالی آن را ناکافی و فاقد جذابیت لازم برای تشویق به فرزندآوری ارزیابی می‌کنند.

سیاست گذاری های جمعیتی در چهار دهه اخیر
وی ادامه داد: با توجه به تغییرات در سیاست گذاری های جمعیتی و تاثیر آن بر جمعیت، می توان از چهار دوره جمعیتی نام برد:
دوره اول: انفجار جمعیت( دهه 60)
دوره دوم: فرزند کمتر، زندگی بهتر( دهه 70)
دوره سوم: مخالفت با شعار فرزند کمتر( دهه 80)
دوره چهارم: افزایش جمعیت، اولویت اول سیاست های کلی کشور( دهه 90 تا کنون)

به تأخیر انداختن ازدواج، یکی از عوامل مؤثر در کاهش باروری
اما با شروع دهۀ 90 برخی کارشناسان پیش بینی کردند، کمتر از سه دهه، ایران به کشوری سالمند تبدیل خواهد شد. رشد شهرنشینی از ابتدای این دهه، همانند دهه های پیشین بالا بوده اما در این دهه به 71.4 درصد رسید. متوسط سالانه رشد جمعیت (95-90) به 1.24 درصد کاهش یافته است. نرخ باروری در ایران همچنان روند کاهشی را تجربه می کند. به تأخیر انداختن ازدواج، یکی از عوامل مؤثر در کاهش باروری این سال ها است. تغییرات در سن ازدواج با سایر تغییرات اقتصادی اجتماعی از جمله افزایش سطح تحصیلات زنان همراه بوده است. میانگین سنی ازدواج در دهۀ 1390 ، به تفکیک جنس، در زنان 23.4 سال و در مردان 26.7 سال بود.

رشد منفی جمعیت
رئیس گروه پژوهشی سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان ادامه داد: در دوره چهارم، میزان های موالید و باروری، هردو به سطح بسیار پایینی می رسند که از آن به بعد میزان مرگ ومیر به آرامی رو به افزایش می گذارد و میزان موالید سیر کاهشی خود را دنبال می کند. رشد جمعیت منفی می شود و تغییرات اساسی در خانوار پیش می آید.

میزان رشد جمعیت گیلان در فاصله سال های 90 تا 95، یک سوم میزان رشد جمعیت کشور
وی ضمن ارایه توضیحاتی پیرامون تصویب قانون جوانی جمعیت و اعضای ستاد ملی جمعیت، در مورد وضعیت جمعیتی استان،گفت: میزان رشد جمعیت استان گیلان در تمامی دوره‌های سرشماری بسیار پایین‌تر از سطح کل کشور بوده و این تفاوت در سرشماری های آخر رو به افزایش بوده است. بر اساس آخرین سرشماری در سال 1395 میزان رشد جمعیت گیلان در فاصله سال های 90 تا 95، یک سوم میزان رشد جمعیت کشور است.

روند کاهشی ازدواج
وی با اعلام اینکه روند ازدواج از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ کاهشی بوده است، ادامه داد: کاهش ازدواج، عامل اصلی کاهش تولد و در نهایت کاهش جمعیت است. هرچند در دو سال اخیر روند طلاق کاهشی بوده، اما این کاهش بیشتر ناشی از کاهش ازدواج است و نه بهبود در روابط زوجین.

کاهش بیش از ۵۱۰ هزار تولد
حسینی نثار ضمن بیان علل کاهش فرزندآوری در چارچوب نظریه ها، خاطرنشان کرد: گزارش‌های آماری حکایت از این دارد که از سال ۱۳۸۰ تا سال ۱۳۹۴ شاهد افزایش موالید در کشور بوده‌ایم، اما پس از سال ۱۳۹۴ به علت کاهش توان جمعیت و همچنین به تأخیر انداختن فرزندآوری به سنین بالاتر، تعداد تولد‌ها با شیب تقریبا تندی شروع به کاهش کرده و در سال ۱۴۰۲ تعداد موالید کشور (۱,۰۵۷,۹۵۸) نسبت به سال ۱۳۹۴ (۱,۵۷۰,۲۱۹) کاهشی بیش از ۳۲ درصدی (کاهش بیش از ۵۱۰ هزار تولد) را به همراه داشته است. از سوی دیگر، تعداد تولد‌های سال ۱۴۰۲ (۱,۰۵۷,۹۵۸) در مقایسه با سال ۱۴۰۱ (۱,۰۷۵,۲۳۱) نشان‌دهنده کاهش 1.6 درصدی (حدود ۱۷ هزار نفری) است. به همین منوال، میزان خام موالید از حدود ۲۰ در هر هزار نفر جمعیت در سال ۱۳۹۴ با شیبی کاهنده در سال‌های اخیر به 12.38 در هر هزار نفر جمعیت در سال ۱۴۰۲ رسیده است. در سال ۱۴۰۳، تعداد ۹۷۹,۹۲۳ واقعه تولد در ایران ثبت شده است که برای اولین بار از سال ۱۳۴۴ به کمتر از یک میلیون نفر رسیده و نشان‌دهنده کاهش ۷ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۲ است.

سیاست حمایتی، مشروط‌شدن به تعداد سه فرزند
وی اضافه کرد: در طرح جوانی جمعیت، مشکل اقتصادی به ‌عنوان عامل کاهش فرزندآوری از نظر دور نمانده و حمایت‌هایی مانند مسکن، وام و بیمه مادران خانه‌دار پیش‌بینی شده است، اما مشکل این سیاست حمایتی، مشروط‌شدن به تعداد سه فرزند و بیشتر است. این در حالی است که اغلب پژوهش‌ها نشان می‌دهند خانواده‌هایی که دو فرزند دارند، کمتر مایل هستند فرزندآوری را ادامه بدهند، اما چنین تمایلی در خانواده‌های بی‌فرزند و صاحب یک فرزند بیشتر است و از این ‌رو پیشنهاد شده سیاست تشویقی و حمایتی متمرکز بر خانواده‌های بی‌فرزند یا صاحب یک فرزند باشد. درحالی‌که یکی از دغدغه‌های جدی والدین در فرزندآوری، نگرانی از آینده تحصیلی فرزندان است، در طرح جوانی جمعیت مسئله هزینه‌های تحصیل مسکوت مانده است. اما در نظام آموزشی فعلی، با کالایی‌شدن آموزش و دورشدن از آرمان آموزش رایگان (اصل 30 قانون اساسی)، تحصیل به امری پرهزینه برای خانواده‌های با درآمد کم و متوسط تبدیل شده و داشتن فرزند به معنای هزینه‌های تحصیلی گزاف و طولانی‌مدت خواهدبود. ناگفته نماند مشوق های مالی بیشترین تاثیر را روی خانواده های کم درآمد دارد، ولی این مشوق ها برای خانواده های دارای درآمد متوسط و خانواده های متمول در تمایل یا عدم تمایلشان به فرزندآوری موثر نیست.

مواد حمایتی ماده 17 طرح جوانی جمعیت و خانواده
وی بابیان اینکه در طرح جوانی جمعیت، اشتغال زنان به ‌عنوان مانع فرزندآوری تلقی شده، گفت: برخی ماده‌ها به‌ظاهر برای حمایت از مادران شاغل تدوین شده‌اند. هرچند حمایت از اشتغال زنان دارای فرزند امری مثبت است ولی چگونگی حمایت و نحوه اجرا و تبعات آن نیز مهم است. از جمله مواد حمایتی ماده 17 است که به حمایت از مادران شاغل اختصاص یافته و احکام صادره برای همه بخش‌های عمومی، خصوصی، دولتی و غیردولتی لازم‌الاجرا دانسته شده است. در این ماده ضمن افزایش مرخصی زایمان به 9 ماه بر امنیت شغلی مادران در طول دوره بارداری، بر زایمان و شیردهی تأکید شده است. البته این حمایت قانونی از اشتغال مادران، جدید نیست و قبلا نیز وجود داشته است. ماده 17 طرح جوانی جمعیت حداکثر می‌تواند شامل حال زنان کارمند دولت و زنانی شود که با قراردادهای قانونی به کار مشغول هستند و برای سایر زنان فاقد قرارداد فایده‌ای ندارد. و این نحوه حمایت از مادران، عملا نتیجه معکوس خواهد داشت و باعث حذف تدریجی کارگران زن از محیط‌های کار و تولید خواهد شد.

استفاده از تجربیات جهانی
وی در خاتمه پیشنهادها و راهکارهایی به شرح زیر عنوان کرد:
استفاده از تجربیات جهانی در مورد جوانی جمعیت و فرزندآوری، ترویج و تشویق برابری جنسیتی در بازار کار و خانواده که منجر به افزایش فرزندآوری می شود (مانند نروژ)، اختصاص مشوق های قانونی اعم از مالی و غیره برای کسانی که امکان فرزندآوری ندارند، اما می توانند حمایت کنند مانند صاحبخانه در مورد اجاره خانه به خانواده های با جمعیت بالا یا مواردی از این دست.
همچنین اختصاص کمک هزینه تولد به خانواده ها(مادران، مثلاً پرداخت 420 هزار ین معادل 3000 دلار آمریکا در ژاپن)،
اختصاص حقوق ماهانه برای تولد هر فرزند (مانند آنچه در آلمان اجرا می شود، پرداخت 250 یورو از بدو تولد تا 18 سالگی یا در کره جنوبی، کمک هزینه ماهیانه به میزان ۶۰۰ هزار وون (۴۵۳ دلار) برای هر کودک به مدت هفت سال معادل ۵۰.۴ میلیون وون معادل ۳۸ هزار دلار و یا مانند سوییس بین 200 تا 300 فرانک در ماه تا 16 سالگی فرزند)
وی تعریف دستگاه متولی جهت پایش و ارزیابی نظارت بر روند اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، گزارش دهی مستمر و شفاف از اجرای قانون و عملکرد دستگاه های اجرایی به نهادهای مرتبط، تعیین اهداف کمی برای سیاست های جمعیتی و تعیین زمان مشخص برای تحقق اهداف را از دیگر راهکارها برشمرد.
وی با تاکید براینکه توجه بیشتر به خانواده های فاقد فرزند و یا تک فرزند به جای توجه ویژه به خانواده های دارای فرزند سوم و بیشتر ضروری است ادامه داد: تامین اقلام ضروری و اساسی کودکان از جمله پوشک، شیرخشک و داروهای مختلف،
تامین اعتبار لازم در خصوص امتیازات پیش بینی شده در قانون از جمله تسهیلات ازدواج، فرزندآوری، بیمه درمانی، مسکن و غیره، تاکید بر ساز و کار استانی اجرای قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده ها و نظارت بر اجرای آن، تاکید و توجه بیشتر بر ابعادی از جمله مهاجرت جوانان به عنوان یکی از عوامل مهم جمعیتی و جوانی جمعیت، اعمال سیاست های منطقه ای و توزیع متناسب جمعیت بر اساس آمایش سرزمین (مانند آنچه تحت عنوان « شهر دانش» در شمال سوئد انجام شده و یا مانند تشویق به سکونت در مناطق کم جمعیت در آلمان)، آموزش به خانواده ها برای تقسیم کار در خانواده و افزایش مشارکت و مسوولیت پذیری مردان در کارهای مربوط به خانه و نگهداری کودک به ویژه در مورد زنان شاغل، اعمال تخفیف های مالیاتی موثر پس از ازدواج و یا تولد فرزند (مانند سیستم ترکیب طبقات مالیاتی زوجین در آلمان)، گسترش مهد کودک های رایگان و یا ارزان و خدمات گسترده نگهداری کودک مانند کشورهای مختلف و یا خدمات مراقبت در خانه توسط پرستارهای کودک (مانند فرانسه)، کنترل و کاهش بار اقتصادی ناشی از هزینه های آموزش کودکان از خانواده ها، حمایت از خانواده های تک والد، کم درآمد و آسیب پذیر(مانند فرانسه) و ارایه حمایت های کافی در زمینه مسکن مانند وام های خرید با بهره پایین و اقساط بلند مدت، ارایه یارانه اجاره مسکن و تسهیلات ساخت مسکن ارزان قیمت و ...
•
(گفتنی است در آغاز این نشست هم اندیشی خانم دکتر مونا اسالم نژاد در خصوص «سیمای سالمندی در گیلان با تاکید بر حمایت اجتماعی» و آقای دکتر تیمور آمار با موضوع «مهاجرت و الگوی پخش جمعیت شناور در نواحی روستایی گیلان» سخنرانی داشته اند. همچنین در حاشیه این نشست، جلسه ای نیز با موضوع لزوم برطرف کردن چالش های جمعیتی با حضور آقای دکتر علیزاده، رئیس پژوهشکده گیلانشناسی گیلان و سایر اساتید و پژوهشگران برگزار شد.)