گیلان فردا-جوانان و خانواده‌ها نیازمند اطمینان خاطر اقتصادی و آرامش فرهنگی-اجتماعی هستند؛ اطمینان از اینکه می‌توانند از پس هزینه‌های فرزندانشان برآیند، مسکن مناسبی تهیه کنند و آینده‌ای نسبتاً باثبات برای خانواده خود متصور شوند. اما این دورنما برای تحقق، نیازمند عزمی جدی است. یکی از عوامل مهم تصمیم‌گیری در مورد سیاست‌های حال و آینده یک جامعه، آگاهی دقیق از ویژگی‌های مختلف جمعیت و شناخت عواملی است که بر روی آن تأثیر می‌گذارند. ازاین‌رو درک ساختار و تغییرات جمعیت، به‌عنوان پایه اساسی برای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مؤثر در هر جامعه ضرورت دارد و تغییرات آن می‌تواند بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه تأثیر عمیق بگذارد.

در سال‌های اخیر، استان گیلان شاهد تحولات جمعیتی بوده که در صورت تداوم، می‌تواند به بحران‌های جدی منجر شود. کاهش شدید نرخ باروری و متعاقب آن، افزایش سهم جمعیت سالخورده، زنگ خطری است که نیازمند توجه جدی سیاست‌گذاران و افکار عمومی است. در همین راستا و به مناسبت روز ملی جمعیت (31 اردیبهشت) خبرنگار واحد روابط عمومی سازمان در خصوص تحلیل روندهای جمعیتی، با آقای صادق اکبری، رئیس گروه آمارهای ثبتی و پردازش داده‌های آماری سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان گفت و گو کرده است. آنچه در ادامه به نظرتان می رسد بخش هایی از این گفت و گو است.

رشد جمعیت ناچیز
اکبری، رئیس گروه آمارهای ثبتی و پردازش داده‌های آماری سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان با بیان اینکه بررسی رشد جمعیتی نشان می‌دهد که رشد جمعیتی استان ( 0.04%) در مقایسه با سایر استان‌ها در سطح پایینی قرار دارد که حاکی از آن است که جمعیت استان یا در حال تثبیت است یا در مرز کاهش قرار دارد، گفت: این پدیده مستقیماً از کاهش موالید و در برخی موارد، مهاجرت معکوس جوانان نشأت می‌گیرد. چنین رشدی، در افق میان‌مدت و بلندمدت، منجر به کاهش نیروی کار فعال، افت پتانسیل تولید و در نهایت رکود اقتصادی خواهد شد.

نرخ باروری تک‌رقمی و زنگ خطر انقراض نسل
وی با ذکر اینکه میانگین تعداد فرزندانی که یک زن در طول دوران باروری (15-49 سال) به دنیا می‌آورد، با فرض ثبات نرخ باروری فعلی در هر گروه سنی را نرخ باروری کل (Total Fertility Rate) به اختصار TFR می گویند، تصریح کرد: این شاخص مهم‌ترین معیار در سنجش جایگزینی نسل است. زمانی‌که TFR بالاتر از 4 باشد باروری بالا، زمانی که بین 2.1 و 4 باشد باروری متوسط و اگر زیر 2.1 باشد باروری زیر سطح جایگزینی است. بنابراین با بررسی این شاخص در استان درمی‌یابیم که نرخ باروری کل در استان حدود ۱ است. این بدین معناست که هر زن در طول دوران باروری خود به طور متوسط تنها یک فرزند به دنیا می‌آورد. این رقم بسیار کمتر از نرخ جایگزینی استاندارد جمعیت (2.1) که برای حفظ پایداری جمعیت در بلندمدت ضروری می‌باشد، است. پایداری چنین روندی، کاهش محسوس جمعیت در نسل‌های آینده را تضمین می‌کند. این وضعیت که در استان ما به پایین‌ترین حد خود در ۲۰ سال اخیر رسیده، نشان‌دهنده عمق بحران و نیاز به مداخلات ریشه‌ای است.

شتاب پیری جمعیت، از جوانی به سالمندی در یک چشم‌به‌هم‌زدن
وی در خصوص افزایش سالمندی در استان گیلان و چالش های آن گفت: نشانه‌های پیری جمعیت در استان واضح و نگران‌کننده است. سهم جمعیت صفر تا ۱۴ ساله نیز از ۱۸.۶ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۱۷.۸ درصد در ۱۳۹۵، ۱۶.۴ درصد در ۱۴۰۰ و ۱۴.۳ درصد در ۱۴۰5 کاهش یافته است. این شاخص نشان می‌دهد که تعداد کودکان و نوجوانان در ساختار جمعیت استان رو به کاهش است. البته در ظاهر، این کاهش ممکن است فشار بر برخی خدمات مانند آموزش را کم کند، اما در بلندمدت به معنای کاهش سرمایه انسانی آینده، کوچک شدن نسل‌های ورودی به بازار کار و افت پویایی جمعیتی است. چون هرچه این گروه سنی کمتر شود، ظرفیت رشد اقتصادی آینده نیز محدودتر خواهد شد. در مقابل، سهم جمعیت ۶۰ ساله و بیشتر از ۱۱.۶ درصد در ۱۳۹۰ به ۱۳.۲ درصد در ۱۳۹۵، ۱۵.۳ درصد در ۱۴۰۰ و ۱۸.۱ درصد در ۱۴۰5 افزایش یافته است. افزایش این گروه سنی معمولاً نتیجه کاهش باروری و افزایش امید به زندگی است. از نظر اجتماعی و اقتصادی، بالا رفتن سهم سالمندان به معنای افزایش نیاز به خدمات درمانی، مراقبتی و رفاهی، و همچنین فشار بیشتر بر صندوق‌های بازنشستگی و نظام تأمین اجتماعی است. کاهش نرخ جوانی به 14 درصد و جهش سهم جمعیت سالخورده از 13 درصد در سال ۱۳۹۵ به 18 درصد پیش‌بینی‌شده در سال ۱۴۰۵ (تنها در یک دهه)، بیانگر گذار جمعیتی بسیار شتابان است. این بدان معناست که جامعه به سرعت از مرحله‌ای که جمعیت جوان و فعال غالب است، به مرحله‌ای که جمعیت سالمند نیاز به مراقبت و حمایت بیشتری دارد، در حال حرکت است. این تغییر ساختاری، فشار مضاعفی بر سیستم‌های بهداشتی، تأمین اجتماعی، و اقتصادی وارد خواهد کرد.

پیوند معنادار شاخص‌ها
این جمعیت شناس کاهش باروری را نخستین عامل در کوچک شدن نسل‌های آینده ارزیابی کرد و گفت: به همین دلیل سهم جمعیت صفر تا ۱۴ ساله کاهش می‌یابد. در ادامه، چون نسل‌های جدید کمتر وارد جمعیت می‌شوند و هم‌زمان نسل‌های قبلی به سنین بالاتر می‌رسند، سهم سالمندان افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، کاهش باروری به‌طور مستقیم و غیرمستقیم موجب تغییر ساختار سنی جمعیت می‌شود. این سه پدیده، نه یک تصادف، بلکه زنجیره‌ای از علت و معلول در حوزه جمعیت‌شناسی هستند که استان را به سمت آینده‌ای با کمبود نیروی کار، فرسودگی اجتماعی و فشار بر منابع سوق می‌دهد.

پیامدهای کلان و گستره تأثیر
اکبری با بیان اینکه تداوم روندهای جمعیتی فعلی، استان را با ابعاد مختلفی از بحران مواجه خواهد ساخت، عواملی از جمله
1) فشار بر نظام سلامت و تأمین اجتماعی، 2) کاهش پویایی اقتصادی و رکود و 3) چالش‌های اجتماعی و فرهنگی را زمینه ساز بحران های جمعیتی قلمداد کرد و گفت: افزایش جمعیت سالمند به معنای افزایش بیماری‌های مزمن، نیاز به خدمات درمانی تخصصی، توانبخشی و مراقبت‌های طولانی‌مدت است. همزمان، کاهش نیروی کار فعال، توان پرداخت‌های تأمین اجتماعی و مستمری بازنشستگی را تضعیف خواهد کرد.
از سوی دیگر با کاهش جمعیت جوان و فعال، نیروی کار مورد نیاز صنایع و خدمات کاهش یافته و تقاضا برای کالاها و خدمات افت می‌کند. این وضعیت می‌تواند به کندی رشد اقتصادی، کاهش سرمایه‌گذاری و حتی تعطیلی برخی واحدها منجر شود.
علاوه بر این ها تغییر ساختار سنی جمعیت نیز می‌تواند بر پویایی اجتماعی، خلاقیت و انتقال ارزش‌ها در جامعه تأثیر بگذارد. همچنین، بار مراقبت از سالمندان بر دوش تعداد کمتری از جوانان، فشارهای روانی و اقتصادی جدیدی را تحمیل خواهد کرد.

راهکارهای عملی و علمی با تمرکز بر جنبه‌های اقتصادی
وی در پاسخ به این سوال که راهکارهای عملی و علمی برای برون‌فت از چنین بحرانی چیست، گفت: مقابله با این بحران نیازمند اتخاذ سیاست‌های جامع، پایدار و ریشه‌ای است که در درجه اول به دغدغه‌های اقتصادی خانواده‌ها پاسخ دهد.
وی رفع دغدغه های خانواده ها را به اختصار چنین برشمرد:
الف) حمایت اقتصادی مستقیم و پایدار
1_ یارانه معیشتی فرزند مؤثر و تعدیل‌شده با تورم 2_ ارائه کمک‌هزینه ماهانه نقدی برای هر فرزند که ارزش آن با تورم کاهش نیابد. 3_ وام‌های فرزندآوری با شرایط ویژه (تسهیلات بلندمدت، کم‌بهره برای خرید مسکن، تجهیزات ضروری منزل و پوشش هزینه‌های تحصیل) 4_ تخفیف در هزینه‌های عمومی (ارائه تخفیف‌های قابل توجه در قبوض آب، برق، گاز و عوارض شهرداری برای خانواده‌های دارای فرزند بیشتر)
ب) مداخله در بازار مسکن
1_تأمین مسکن اولویت‌دار (اولویت‌دهی به خانواده‌های جوان و دارای فرزند در طرح‌های مسکن حمایتی یا ارائه زمین ارزان‌قیمت) 2_ یارانه اجاره مسکن ( تعیین سقف اجاره‌بها یا ارائه یارانه برای خانواده‌ها)
ج) کاهش هزینه‌های آموزش و سلامت
1_ تحصیل رایگان و با کیفیت (ارتقاء کیفیت مدارس دولتی و پوشش کامل هزینه‌های آموزشی و درمانی کودکان 2_خدمات پیش‌دبستانی رایگان (ارائه خدمات مراقبتی و آموزشی رایگان برای کودکان خردسال)
د) حمایت از اشتغال پایدار و درآمد کافی
1_ ایجاد اشتغال با درآمد تضمین‌شده (تمرکز بر فرصت‌های شغلی با حقوق و مزایای کافی که بتواند حداقل نیازهای یک خانواده را پوشش دهد 2_ اصلاح نظام مالیاتی (کاهش مالیات بر درآمد خانوارهایی که فرزند بیشتری دارند.) 3_ بیمه بیکاری فراگیر (تضمین حداقل سطح معیشت برای افراد بیکار)

اولویت‌دهی به «پویایی جمعیت»
وی در خاتمه این گفت و گو با بیان اینکه یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که استان هم‌زمان درگیر دو روند اصلی است، می افزاید: یکی روند کاهش شدید باروری و دیگری روند افزایش شتاب‌دار سالمندی. به نظر می رسد این دو روند، با کاهش سهم جمعیت جوان و افزایش سهم سالمندان، ساختار جمعیت استان را به‌طور بنیادین تغییر می‌دهند. واقعیت این است که در مواجهه با فشارهای اقتصادی طاقت‌فرسا، انگیزه‌های فرهنگی یا شعارهای صرف، توان رویارویی با بحران باروری را ندارند. جوانان و خانواده‌ها نیازمند اطمینان خاطر اقتصادی هستند؛ اطمینان از اینکه می‌توانند از پس هزینه‌های فرزندانشان برآیند، مسکن مناسبی تهیه کنند، و آینده‌ای نسبتاً باثبات برای خانواده خود متصور شوند. راهکارهای پیشنهادی، با تمرکز بر «کاهش ملموس هزینه‌ها» و «افزایش پایدار درآمد و توان اقتصادی خانوار»، تلاش دارند موانع اقتصادی را از سر راه ازدواج و فرزندآوری بردارند. این اقدامات نیازمند عزمی جدی، سرمایه‌گذاری کلان و اراده سیاسی برای اولویت‌دهی به «پویایی جمعیت» به عنوان یک اولویت ملی است.