گیلان فردا، شهلا ابراهیم زاده اصلی- سرمایه‌گذاری در تحقیقات کشاورزی یکی از عوامل اصلی افزایش بهره‌وری کشاورزی است که اثرات چشمگیر بر رشد اقتصادی، کاهش فقر و امنیت غذایی دارد. طبق اطلاعات موجود حدود ۳۰۰ هزار بهره بردار کشاورزی در ۳۱۵ هزار هکتار اراضی زراعی و ۱۱۸ هزار هکتار اراضی باغی در گیلان فعالیت می‌کنند. بر همین اساس گیلان با تولید ۳ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی از استان‌های پیش رو تأمین امنیت غذایی کشور است.

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان با ده بخش تخصصی شامل بخش های حفاظت خاک و آبخیزداری، اصلاح و تهیه نهال و بذر، پژوهش های برنامه ریزی اقتصاد کشاورزی وتوسعه روستایی، گیاه پزشکی، دامپزشکی، تحقیقات خاک و آب، فنی و مهندسی کشاورزی، علوم دامی، منابع طبیعی و واحد ثبت بذر و نهال است.

ایستگاه ها و پایگاه های تحقیقاتی این مرکز که بر اساس نگرش‌های کلان ملی با رویکردهای علمی و اکولوژیک در گذشته در نقاط مختلف استان ساماندهی شده‌اند شامل ایستگاه جنگل پیلمبرا (پره سر)، ایستگاه صنوبر و درختان سریع الرشد صفرابسته (آستانه اشرفیه)، ایستگاه گل و گیاهان زینتی لاهیجان، ایستگاه زیتون رودبار، ایستگاه زراعی لشت نشاء، ایستگاه فندق اشکورات، ایستگاه دامپروری رشت، ایستگاه بذر و نهال گونه‌های جنگلی شلمان، پایگاه پیش حصار فومن، پایگاه کانرود آستارا و پایگاه عنبران محله آستارا هستند.

برای کسب اطلاعات بیشتر با آقای دکتر محمد رضا عباسی مژدهی، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان گفت و گو کردیم که در ادامه می خوانید.

پژوهش برای توسعه

وی با یادآوری اینکه شناخت و تعیین نیازها و اولویت های تحقیقاتی استان در تعامل با بخش های اجرایی، تولید کنندگان و بهره برداران کشاورزی از وظایف این مرکز است، می گوید:

تا سال ها پیش، پژوهش برای پژوهش انجام می شد (چون یکی از شاخص های سنجش سطح اعضای علمی دانشگاه ها فعالیت های پژوهشی و چاپ مقالاتشان در مجلات مرتبط بوده است) و نتایج بیشتر در کتابخانه ها می ماند، اما طی دهه گذشته «پژوهش برای پژوهش» تبدیل به «پژوهش برای توسعه» شده است، تا تحقیق و پژوهش جنبه کاربردی پیدا کرده و محقق بتواند مشکلی از حوزه مورد پژوهش را برطرف نماید. البته تحقق این مهم منوط به ارتباط خوب با بخش اجرا و همکاری از سوی آن ها است. مرکز پژوهش و تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی نیز برای رفع و کاهش چالش های اساسی در حوزه کشاورزی، شیلات و دامپروری تحقیق می کند تا نتایج حاصل از این پژوهش ها از طریق کارشناسان مرتبط به کشاورزان و بهره برداران انتقال یافته و توسط مروجین آموزش لازم به آن ها ارایه شود.

کشاوزان در حین کشت، داشت، برداشت و تولید محصول با مسائلی مواجه می شوند از جمله نوع بذر، آفات، کم آبی، میزان رشد و میزان استفاده از سموم و نظایر آن. بنابراین کارشناسان پس از بررسی و احصاء عوامل تاثیرگذار، چنین مسئله هایی را به محققین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان ارجاع می دهند.

تعدد مراکز پژوهشی در استان

وی در پاسخ به اینکه آیا کار موازی در چنین مراکزی انجام نمی شود؟ گفت: البته این مرکز یکی از چند مرکز تحقیقاتی در استان است و گیلان بعد از البرز از بیشترین تعداد مراکز پژوهشی برخوردار است. از جمله مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، موسسه تحقیقات برنج کشور، مرکز تحقیقات ابریشم، پژوهشکده چای در لاهیجان، پژوهشکده آبزی پروری در بندر انزلی و انستیتو بین المللی ماهیان خاویاری. اما موضوعات پژوهشی با توجه به زمینه کاری و تخصصی هر مرکز انجام می شود. البته گاهی همکاران ما بنا به ضرورت ممکن است روی موضوعات دیگری هم کار کرده باشند به عنوان مثال در مورد برنج، اما پژوهش در خصوص چگونگی کنترل آفات و علف های هرز یا کشت دوم و موضوعاتی از این دست.

رتبه اول و دوم تولید کیوی

عباسی مژدهی در خصوص اینکه گیلان به رغم اینکه یک استان کشاورزی است اما به لحاظ تولید محصولات کشاورزی ممکن است خیلی قوی نباشد، به رتبه اول تا دوم گیلان در کشور در خصوص باغ های کیوی اشاره کرده و می افزاید: قلب اقتصادی و مرکز اصلی زیتون ایران نیز در رودبار است. بیشترین سطح زیر کشت فندق و همچنین چای را داریم. بادام زمینی و برنج گیلان هم که معرف همگان است و کشت گلخانه ای و گسترده بلوبری هم به تازگی در استان آغاز شده است. درختانی که با اقلیم استان همخوانی داشته باشند می توانند رشد و نمو کنند.

فرآیندهای پروژه های تحقیقاتی

این استاد دانشگاه در پاسخ به اینکه آیا تحقیق و پژوهشی در خصوص وضعیت و کیفیت محصولات کشاورزی که در قسمت سراوان تولید می شوند و ممکن است شیرابه ناشی از پسماندها و زباله های دپو شده در منطقه، روی آن ها اثر بگذارد هم تحقیقی انجام داده اند؟ پاسخ داد: بله موسسه تحقیقات برنج کشور چند سال پیش در این مورد تحقیقاتی انجام داد البته بهتر است از سوی خود محققان مربوطه گفته شود اما براساس این تحقیق، باقیمانده سمومی که در محصولات آن منطقه وجود داشته زیر حد مجاز بوده است. معضل و مشکل سراوان هم بر می گردد به مسایل زیست محیطی و متولی آن محیط زیست است. البته ما همکارانمان را برای تحقیق در این زمینه سوق می دهیم اما انجام پروژه های تحقیقاتی فرآیند خاص خود را دارد. گاه کسانی که از بیرون به مرکز تحقیقات نگاه می کنند، انتظار دارند که ما بتوانیم همه مشکلات استان را حل کنیم ولی با توجه به تعداد محققینی که داریم طبیعتا احاطه به همه مسائل، کار سختی است.

گسترش آفات و ماندگاری آن ها

این استاد حشره شناس در پاسخ به اینکه آیا بعضی از آفات کشاورزی کمتر یا بیشتر شده اند؟ با بیان اینکه حدود بیست سال است که روی بخش های مختلف اکولوژیک و بیولوژیک آفت مگس زیتون کار کرده است، می گوید: بله ، به عنوان مثال روش های مختلفی را برای مباره با این آفت به کار گرفتیم که در کشورهای اروپایی و امریکایی نیز استفاده می شود. اما باز هم هر ساله مگس زیتون داریم. اما فراموش نکنیم که حشرات از قدیمی ترین بندپایانی هستند که روی کره زمین بوده اند. با اینکه جثه بسیار کوچکی دارند قدمتشان بیش از سیصد میلیون سال تخمین زده می شود و وجود جثه کوچک باعث شده که به راحتی خود را با محیط جدید وقف داده و سازگار شوند. در مورد آفات نیز همینطور است. وقتی مگس زیتون وارد ایران شد تا قبل از آن چنین آفتی وجود نداشت. پس دشمن طبیعی هم نداشت. به همین خاطر به راحتی گسترش پیدا کرد. در سال های اول، کشاورزان و باغداران نمی دانستند تا اینکه کم کم با استفاده از اطلاعات پژوهشی سایر کشورها و مطالعات مرتبط از ازدیاد آن جلوگیری شد و یا وجود ملخ مراکشی در جنوب استان، یا کرم ساقه خوار برنج که از سال 1351 وارد کشور شد. البته طی 50 سال اخیر این حشره کم کم با استفاده از شیوه ها و عوامل مختلف مدیریت شد.

مصرف آفت کش ها در مزارع گیلان

نظر ایشان را در مورد تاثیر سموم بر سلامت جامعه جویا می شوم. وی می گوید: طبیعتا استفاده غیر متعارف و غیر استاندارد سموم، مشکلاتی به همراه خواهد داشت. اما به رغم هجمه هایی که هست و گفته می شود سموم عامل بیماری سرطان است (چون در گیلان هم بعضی از انواع سرطان ها بالاست) اما با اطمینان می توان گفت که مصرف آفت کش ها در مزارع گیلان به مراتب کمتر از مازندران است.

تغییر رژیم و سفره غذایی مردم

وی در پاسخ به اینکه آیا این میزان پایین و زیر استاندارد است؟ می گوید: بله، پایین است. متاسفانه همه بیماری ها را به سموم و آفت کش ها ربط می دهند در حالی که عوامل زیادی از جمله تغییر رژیم و سفره غذایی مردم یک عامل بسیار مهم است. چون شیوه زندگی تغییر کرده. است. در واقع فقط یک عامل را نمی توان تاثیرگذار دانست. از سوی دیگر سازمان جهادکشاورزی هر ساله در این زمینه آماری ارایه می دهد. براساس آن آمارها میزان آفت کش ها در گیلان تقریبا پایین است. در سال های پیش آفت کش ها از طریق دولت به کشاورزان داده می شد اما سال ها است که بخش خصوصی این کار را مدیریت می کند. اما با قاطعیت و به گواه تمامی کارشناسان جهاد کشاورزی می توان گفت که مباحث کنترل بیولوژیک در استان گیلان به مراتب بیشتر جا افتاده است.

استقبال کشاورزان برای استفاده از روش های علمی

دکتر عباسی مژدهی در خصوص استقبال کشاورزان برای استفاده از روش های علمی می گوید: ما روش های علمی را توصیه می کنیم اما گاهی بعضی از باغداران استان رغبتی نشان نمی دهند. مثلا بعضی ها در رودبار می گویند قبل از انقلاب و در دهه 40 دولت سمپاشی هوایی روی باغات انجام می داد. یعنی خود دولت انجام می داد در حالی که این روش ها منسوخ شده است. آن هم در مناطقی که باغ ها در دل شهرها و روستاها هستند. و یا مشکل دیگر استحصال روغن زیتون در کارخانه ها است که باید استانداردی برایش تعریف شود. البته طی دهه گذشته روی استاندارد سازی روغن زیتون خیلی کار شده و ما اولین آزمایشگاه تصفیه روغن زیتون در سطح کشور را در ایستگاه تحقیقاتی مرکز در شهرستان رودبار داریم تا زیتون و روغن زیتون مصرفی مردم دارای استانداردی باشد.

جایگاه اقتصاد در کشاورزی گیلان

با طرح این موضوع که خیلی ها می گویند کشاورزی در گیلان، اقتصادی نیست، از طرف دیگر مباحث امنیت غذایی خصوصا در دوران کنونی نیز مورد توجه است، نظر وی را در مورد استفاده از روش های جدید برای افزایش میزان و کیفیت محصول و اینکه آیا مرکز تحقیقات در این زمینه ها کار کرده است، جویا می شوم.

وی می گوید: بله، البته گاه بعضی از عوامل طبیعی ممکن است مانع انجام بعضی از روش ها باشد. به عنوان مثال در گیلان باغ هایی زیتونی داریم که می توانند به صورت مکانیزه برداشت کنند اما بعضی از باغ ها در ناحیه‌ی کوهپایه‌ای واقع شده و تپه‌ ماهورهای آن پر از بوته‌ های چای است. طبیعتا استفاده از اداوات کشاورزی مکانیزه در چنین مناطقی غیرممکن است. بنابراین به کارگر روزمزد نیاز است که البته روز به روز از تعداد آن ها نیز کاسته شده است. در مورد شالیزارها هم همینطور است. در دهه های قدیم خانواده کشاورزان با هم روی زمین کار می کردند. اما امروزه با یک دستگاه نشاءکار سه تا چهار هکتار نشاء می شود. اما یکی از مشکلات، قطعات کوچک زمین های کشاورزی است. برای یک کشاورز که 5 تا 6 هزار زمین کشاورزی دارد نمی صرفد که یک دستگاه کشاورزی چندصد میلیونی خریداری کرده و فقط در یک بازه زمانی از آن استفاده کند. در چنین حالتی نقش شرکت های تعاونی بسیار پر رنگ می شود. انجام کار به صورت گروهی و تعاونی در واقع یک نوع فرهنگ است که نیاز به تقویت دارد تا کاملا نهادینه شود.

ارقام جدید و اصلاح بذر

استادیار مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با اعتقاد براینکه کشاورزی کار پیچیده ای است و بخش های مختلف مثل حلقه های زنجیر به هم متصل هستند، یادآور می شود که مرکز تحقیقات برای افزایش محصول و افزایش کیفیت روی ارقام جدید و اصلاح بذر کار می کند.

وی با اشاره به حدود 170 هکتار شالیزار که مربوط مرکز تحقیقات است و به کشاورزان و بهره برداران بخش خصوصی واگذار می شود تا کاشت و برداشت شود، تاکید می کند که تولید و اصلاح بذر مهم است تا کشاورزان سال آینده از آن استفاده کنند. البته فعلا با افزایش قیمت برنج، مواجه هستیم ام نفع اصلی را واسطه می برد نه کشاورز. چون شرکت ها و واسطه هایی وجود دارند که محصول کشاورز را با قیمت پایین تر می خرند و زمانی که قیمت افزایش می یابد وارد بازار می کنند.

هوش مصنوعی و مبارزه با آفات

نظر ایشان را در مورد استفاده از فناوری های جدید، خصوصا هوش مصنوعی که مکررا در هر جلسه ای بدان اشاره می شود می پرسم و اینکه آیا به صورت کاربردی در حوزه کشاورزی استان از چنین فناوری استفاده شده است؟

این استاد با بیان اینکه از چند سال پیش استارتش خورده است، ادامه می دهد: ما ناچار هستیم از هوش مصنوعی و اینترنت اشیاء استفاده کنیم. زمانی برای پایش و ردیابی میزان رشد محصول، کارشناس مجبور بود با طی مسافت زیاد در گرما و سرما به صورت میدانی حضور پیدا کرده و بررسی کند. اما حالیه با تکنولوژی های جدید بسیاری از این فرآیندها کوتاه شده است. در همین خصوص نیز ما پروژه ای برای تهران تعریف کرده ایم که در پروسه داوری قرار دارد. هدف ما از این پروژه ها استفاده از این تکنولوژی ها بوده است. به عنوان نمونه در جلسه ای که همراه مدیران مرتبط با جناب استاندار محترم داشتیم، ایشان از وضعیت فضای سبز بین شهری استان انتقاد داشتند. در این جلسه در مورد کاشت نهال و درخت مناسب برای مسیرهای بین شهری تبادل نظر شد. اما در این نوع درختکاری ها باید دقت شود تا کاشت درخت انتخابی عواقبی نداشته باشد. یعنی میزبان آفت و بیماری نباشد. به عنوان مثال درخت توت، میزبان اصلی پروانه سفید آمریکایی است. بنابراین وقتی درخت توت در سطح شهر کاشته شود یعنی این سفره برای چنین آفتی که میزبان های مختلف دارد، بیشتر گسترده می شود. بنابراین انتخاب و کاشت درخت در معابر داخل شهری و بین شهری باید با بررسی و مطالعه صورت گیرد. البته در این زمینه ارقام و گونه های مناسب کاشت توسط همکاران شناسایی شد. در نهایت قرار شد ما گونه های مناسب را به منابع طبیعی استان معرفی کنیم و سپس با همکاری بخشداری ها در اولین مرحله در مسیرهای بین شهری رشت، انزلی، لاهیجان و آستانه درختکاری انجام شود.

اقدام به موقع برای رفع چالش

وی در ادامه با تاکید براینکه باید به موقع برای برطرف کردن چالش اقدام کرد و حتی پیش از وقوع، از شدت آن کاشت. گفت: در مورد مبارزه با پروانه سفید آمریکایی نیز پروژه ای برای تهران تعریف کردیم که امیدواریم برای انجام آن تامین اعتبار شود تا با استفاده از پهباد، درختان، اسکن و آفت شناسایی شود تا نازل و سمپاش دقیقا همان نقطه را سمپاشی کند. چون در نسل اول که جمعیت آفت کمتر است با این روش ها می توانیم با شرایط ساده تری خیلی از معضلات اینچنینی را حداقل در محدوه های شهری مدیریت کنیم. مناطق جنگلی البته شرایط خاص خود را دارند. اما حتی اگر یک درصد آفات هم کنترل شود، باز قدم بزرگی است.

نفوذ علوم جدید در عرصه های کشاورزی

وی در پاسخ به اینکه کشاورزی گیلان نسبت به استان های همجوار در چه سطحی قرار دارد؟ گفت: وضعیت کشاورزی در استان ممکن است خیلی ایده آل نباشد، اما محصولات استان در چند بخش رتبه های اول کشور را به خود اختصاص داه است. به عنوان مثال در کیوی بحث اقتصادی و صادراتی رونق گرفته که یک موفقیت است. اتفاقا هفته قبل تر با مدیران مرتبط سراسر کشور نشست دو روزه ای در تهران داشتیم که روز آخر وزیر هم آمدند و صحبت کردند.

ایشان گفتند در اوایل انقلاب میزان تولید محصولات کشاورزی 30 میلیون تن بوده اما الان رسیده به 130 میلیون تن. در این بین ما فقط 40 درصد افزایش سطح زیر کشت داشتیم. مابقی بابت بهره وری در خاک و آب و همچنین استفاده از روش های جدید بوده است. پس دانش و علوم جدید در عرصه های کشاورزی نفوذ کرده است. مثلا الان میانگین عملکرد فندق به بیش از یک تن تا یک تن و 200 کیلوگرم رسیده اما قبلا حدود 400 کیلو گرم بوده است، در حالی که میزان باغ و درخت فندق همان میزان قبلی است. دلیلش این است که بیش از یک دهه گذشته باغ ها سنتی بوده اند اما توانستیم ارقام را اصلاح کنیم. ارقام سازگارتر محصول بیشتری تولید می کنند، ضمن اینکه مدیریت باغ، در حوزه آموزشی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

پرهیز از مقایسه با استان های همجوار

به نتایج سرشماری کشاورزی که سال قبل انجام شد، اشاره می کنم و نظرشان را به صورت مقایسه ای با استان های دیگر، بخصوص استان های همجوار می پرسم و اینکه درآمد کشاورزان همجوار بیشتر از کشاورز گیلانی است.

دکتر عباسی مژدهی می گوید: ما نمی توانیم خودمان را با استان های فارس، گلستان یا خراسان مقایسه کنیم. استان های همجوار به لحاظ آب و هوایی تقریبا شبیه به گیلان هستند اما وقتی بحث کشت دوم مطرح می شود یکی از مشکلاتی که در گیلان داریم نوع خاک رس و نوع شالیزارهای ما است. بارندگی اواخر تابستان و اوایل پاییز، کشت دوم را در گیلان تحت تاثیر قرار می دهد. اما این موضوع در مازندران و گلستان به مراتب کمتر است و هر چه از گیلان به سمت مازندران و گلستان می رویم هوا خشک تر می شود. از نظر درآمدی و اقتصادی نیز کشاورزان مازندرانی بیشتر از کشاورزان گیلانی درآمد دارند.

چون از یک زمین کشاورزی در چند نوبت استفاده می کنند. جمع آوری و بسته بندی کاه و کلوش پس از برداشت برنج نیز برای کشاورز درآمدزا است چون در فصل سرما چند برابر قیمت فعلی خریداری می شود.

ارتباط با شرکت های دانش بنیان

ارتباط مرکز تحقیقات با شرکت های دانش بنیان موضوع دیگر این گفت و گو بود. وی این ارتباط را خوب ارزیابی کرده و می افزاید: ما مرکز رشد کشاورزی ای داریم که جزو سه مرکز رشد کشاورزی برتر سازمان تحقیقات در کشور است. بیش از 30 واحد و شرکت دانش بنیان نیز در مرکز تحقیقات مستقر هستند. در واقع یکی از سیاست های مورد توجه من از زمان این مسئولیت حمایت از این شرکت ها بوده است که بیشتر آن ها نیز جوان هستند.

اصولا تاسیس مرکز رشد واحدهای فناور کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در راستای ضرورت تجاری سازی دستاوردهای تحقیقاتی، بوده است تا امکان انتقال فناوری و تجاری سازی یافته های تحقیقاتی با هدف تولید ثروت و ایجاد اشتغال در سطح استان و منطقه شمال کشور فراهم شود. این شرکت ها نیز در بخش های مختلف مرتبط با کشاورزی از جمله کشت بافت، تولید گیاهان زینتی، تولید گیاهان دارویی، فرآوری و بسته بندی، تولید غذای حیوانات خانگی از پسماند آبزیان، تولید فراوری بیولوژیک مانند کودها و آفت کش های بیولوژیک و نظایر آن فعالیت می کنند.

دو رقم جدید پاچ باقلا

وی می گوید: از سوی مرکز تحقیقات دو رقم جدید پاچ باقلا معرفی شده که علاوه بر مقاوم بودن نسبت به عوامل تهدید کننده مثل آفات و بیماری ها، میانگین تولید این ارقام جدید نیز سه تا چهار برابر ارقام پاچ باقلای محلی است. طبیعتا درآمد کشاورز در برداشت این رقم جدید پاچ باقلا سه تا چهار برابر خواهد شد. البته هنوز زیر کشت انبوه نرفته و هر ساله میزانی کشت می شود و امیدواریم امسال با بخش خصوصی در این زمینه مذاکره کرده و مالکیت فکری آن را واگذار نماییم.

استحصال آب از مه

وی استحصال آب از مه را به عنوان یکی دیگر از طرح های مرکز تحقیقت کشاورزی و منابع طبیعی گیلان معرفی می کند و می گوید: در مناطقی که درخت فندق داریم حدود 8 تا 9 ماه از سال، هوا مه آلود است. همکاران مرکز تحقیقات با بررسی این طرح و محاسبه میزان آب استحصال شده به این نتیجه رسیدند که برخی از کشاورزان به راحتی می توانند آب مورد نیاز کشاورزی و باغداری و حتی آب شرب خود را با این روش تامین کنند. به بیان دیگر طبیعت خودش به ما راه حل می دهد، ولی ممکن است گاه ما بی توجه باشیم. اگر تصمیم گیران و سیاستگزاران طی پنجاه سال اخیر در خصوص جدا کردن آب شرب خانوارها و آب مصرفی دیگر و همچنین جمع آوری و هدایت آب باران از طریق ناودان ها در مخازن و یا طرح های مشابه ای که خیلی از کشورها انجام می دهند را مورد توجه قرار می دادند وضعیت آبی کشور با چالش های بسیار کمتری مواجه می شد.

تلاش همکاران قبلی و فعلی

وی در خاتمه این گفت و گو ضمن قدردانی از همکاران مرکز، گفت: همه همکاران از دوره های گذشته زحمت کشیدند و اگر کاری هم در دوران تصدی من انجام شده حاصل تلاش همکاران قبلی و فعلی بوده است.